Istanbul Boğazı ve Marmara'nın tüm yükünü taşıyan ALAMANA'lar

Alamana diye de adlandırılan Kancabaş kayıkları tarih boyunca sadece Boğazın iki yakasında değil, Haliç'te, Prens Adalarında ve neredeyse tüm Marmara'da kullanılmıştır.

Ustaların balta boyu ve göz nizamıyla yaptıkları bu kayıklara ait plan ve endaze bulmak oldukça zorlu olmuştur.

Günümüze ulaşan bilgiler arasında Istanbul Kayıkları açısından en bilinir kaynak Amiral Paris'in 1868 yılında hazırladığı çizimleridir. Söz konusu çizimlerde üç çifte kürekli piyade, balıkçı kayığı, kayık ve pazar kayığı resmedilmiştir.

Altta söz konusu kaynakta, pazar kayığı olarak resmedilen Balıkçı Alamanası vardır;

Aşağıdaki fotoğraf Othmar Pferschy'ye aittir. Genç Türkiye'nin gözü olarak tabir edilen Othmar Pferschy 1926 yılında kısa bir süre için Türkiye'ye gelmiş, 1935 yılında Basın Yayın Genel Müdürlüğünde sözleşmeli olarak çalışmaya başlamış ve değişen çehreyi güzel bir çerçeveleme ve basit kompozisyon tekniğiyle izleyiciye aktarmış ve Türkiye'nin tanıtılmasında önemli bir rol oynamıştır.

Kancabaş diye adlandırılan kayık türünün en ayırt edici özelliği yukarı doğru kıvrık burun ve kıç kısmıdır.

Boğaz akıntılarıyla başedebilmesi için mümkün olduğunca ince olarak imal edilmişlerdir. Gezinti amacıyla kullanılanlar daha ince olurken, balıkçılık amacıyla veya yük taşımak amacıyla kullanılan Pazar Kayıkları ise daha enlidirler. 

Boyları genelde 8-10 metre civarında olmakla beraber 17 metrelik örnekler az da olsa bulunmaktadır. Bu kayıkların ince ve uzun yapıları, genelde kürekle, uygun rüzgarda ise latin arma yelkenlerle yürütülmekteydi.

İlerleyen yıllar içinde motor takılı örnekleri bulunsa da, esas olarak kürekleriyle hatırlanmaktadır.

Alamana veya Kancabaş kayıkları genelde 6 ila 8 çift kürekli örnekleri mevcuttur.

İç kısımları çam, omurga, posta ve eğriler ise meşe, kestane veya maun ağacından armuz kaplama yöntemiyle üretilirdi.

Günümüze ulaşan yegane ve doğru Kancabaş çizimi ise aşağıda bulunan 1957 yılında kayda geçirilen çizimdir. Howard Irwing Chapelle'ye ait çizimler FAO tarafından Et ve Balık Kurumu için yaptırılmıştır. 1956 ve 1957 yılları arasında Et ve Balık Kurumu davetlisi olarak Türkiye'ye gelen Chapelle danışman sıfatıyla Türkiye sahillerindeki balıkçı teknelerini incelemiş, planlarını çıkartmış ve önerilerde bulunmuştur.

Daha fazla bilgi için;

http://en.wikipedia.org/wiki/Howard_I._Chapelle

Ne yazik ki, Türkiye'de temsilciliği bulunan FAO'da söz konusu eser bulunanamış ancak Amerika'daki Smithsonian Enstitüsü'nün kütüphanesinde bu kaynak mevcuttur.

(http://siris-libraries.si.edu/ipac20/ipac.jsp?uri=full=3100001~!247245!0#focus)

Araştırmalarımız sırasında neredeyse tüm kaynaklara yurt dışındaki kütüphane ve Enstitülerden ulaşmamız, Istanbul Kayıklarını sonraki nesillere aktarmak için verdğimiz çabaların ne kadar yerinde olduğunu bizlere bir kez daha göstermiştir.

Açıklama :  

• Kıç tarafında bir kuyu içinde dıştan takma motor ile kullanılmak üzere tasarlanmış 7.60 boyunda “kayık”
• Tam boyu 7.60, eni 1.60 derinliği 0.56 metre. Bu tip tekneler genellikle 7 ila 8.5 metre civarındadır.
• Motor konulan kayıklar ise 6 - 7.5 metre civarındadır. Çizimde motor kuyusu görünüyor..
• Bu boyutlarda tekneler bazen de 2 - 5 Hp ‘lik küçük bir içten takma motorla donatılır.
• Çok az dalga çıkararak giden bu tekneler motor ile 5-6 knot hız yaparlar.

İncelemenin yapıldığı dönemde yelken donanımlı hiçbir “kayık” görülmemiştir. Ancak alçak bir aşırma serenli veya gizli yelken donanımlı oldukları söylenmiştir.

Dıştan takma motorla donatılmış küçük “kayıklarda” direk ıskaçasının ve yuvasının ilk oturakta olduğu gözlemlenmiştir.

Aşağıda Amadeo Preziosi'nin 1852 yılında yaptığı bir resimde Pazar Kayığı, Piyade Kayığı ve en arka tarafta da bir adet Pereme bir arada bulunmaktadır.

Amadeo Preziosi (1816-1882) oryantalist ressam olarak tanınmıştır.

Preziosi'nin bir başka eseri; Peremeler ile Piyadeleri beraberce resmedilmiştir.

Kancabaşlar ile ilgili yayınlar, yazarları, basımevleri ve alıntılar...

Cenk Esener, Cem Gür; Istanbul 2009